De Kivu: pan fydd gwrthdaro, newyn a chlefyd yn gwrthdaro

Bienvenu Rwizibuka, o'n Hesgobaeth Gydymaith yn Bukavu, Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo, sy’n darparu rhai ystadegau llwm ac yn gofyn cwestiwn syml i'r byd

Yn nwyrain Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo, mae talaith De Kivu wedi dod yn enghraifft amlwg o sut mae gwrthdaro hir yn erydu urddas dynol yn dawel. Er bod sylw byd-eang yn aml yn symud o un argyfwng i'r llall, mae miliynau o bobl gyffredin yma yn parhau i ddioddef cyfuniad o drais, dadleoli, newyn a chwalfa gwasanaethau sylfaenol.

Erbyn diwedd 2025, roedd De Kivu yn cynnwys dros 1.4 miliwn o bobl wedi'u dadleoli'n fewnol, llawer ohonyn nhw wedi ffoi rhag gwrthdaro dro ar ôl tro mewn tiriogaethau fel Fizi, Kalehe, Uvira, Walungu a Kabare. Dydy’r rhan fwyaf o deuluoedd sydd wedi'u dadleoli ddim yn byw mewn gwersylloedd ffurfiol ond yn hytrach maen nhw wedi’u hamsugno i gymunedau lletyol sydd eisoes yn dlawd, ysgolion neu eglwysi gorlawn, neu lochesi dros dro heb fawr o amddiffyniad rhag yr elfennau. Mae'r dadleoli anweledig hwn yn rhoi pwysau enfawr ar aelwydydd a oedd eisoes yn cael trafferth i oroesi.

Mae'r canlyniadau dyngarol yn ddifrifol. Mae diffyg diogeledd bwyd wedi cyrraedd lefelau brawychus, gyda bron i ddwy filiwn o bobl yn wynebu newyn acíwt. Ar yr un pryd, mae systemau iechyd, sydd eisoes yn fregus, o dan straen eithriadol. Mae trais arfog wedi difrodi neu ysbeilio cyfleusterau iechyd, wedi tarfu ar gadwyni cyflenwi a mynediad dyngarol cyfyngedig. Yn y cyd-destun hwn, mae clefydau y gellir eu hatal a diffyg maeth yn ffynnu. Ym mis Rhagfyr yn unig, cafodd miloedd o blant eu trin ar gyfer diffyg maeth acíwt, dangosydd clir bod bregusrwydd cynyddol ymysg y to iau.

Mae bygythiadau iechyd yn ymestyn y tu hwnt i faeth. Mae De Kivu yn mynd i’r afael ag achosion o glefydau lluosog, gan gynnwys y frech goch a cholera, sy'n effeithio'n anghymesur ar boblogaethau wedi'u dadleoli sy'n byw mewn amodau gorlawn ac afiach. Yn achos mamau, plant a goroeswyr trais, mae mynediad at ofal hanfodol yn parhau i fod yn ansicr, yn enwedig mewn ardaloedd anghysbell neu anniogel lle mae gweithwyr dyngarol yn wynebu cyfyngiadau symud a bygythiadau diogelwch uniongyrchol.

Ond yng nghanol y realiti llym hwn, mae gwytnwch lleol ac ymrwymiad dyngarol yn parhau. Mae sefydliadau cenedlaethol a rhyngwladol, sy'n aml yn gweithio gydag asiantaethau cymunedol, yn parhau i ddarparu cymorth achub bywydau o dan amodau anodd iawn. Mae ymdrechion i gryfhau atebolrwydd i boblogaethau yr effeithir arnyn nhw, amddiffyn sifiliaid a chefnogi goroeswyr trais rhywiol a thrais seiliedig ar rywedd yn cael eu cydnabod fwyfwy fel rhywbeth canolog - nid eilaidd - i'r ymateb dyngarol.

Nid argyfwng dyngarol yn unig yw'r argyfwng yn Ne Kivu; mae'n ein hatgoffa o gost ddynol ansefydlogrwydd hirdymor a gwrthdaro sydd wedi’u hesgeuluso dros dri degawd. Mae mynd i'r afael ag anghenion uniongyrchol yn hanfodol, ond heb fuddsoddiad parhaus mewn amddiffyn, gwasanaethau sylfaenol a llwybrau sy'n cysylltu cymorth dyngarol â datblygiad a heddwch hirdymor, bydd dadleoli a dioddefaint yn parhau i fod yn broblem gylchol.

I'r gymuned ryngwladol, mae De Kivu yn codi cwestiwn anghyfforddus: faint o argyfyngau tawel y gall y byd fforddio eu hanwybyddu cyn i argyfwng droi’n barhaol?