Hafan Pobl Dewi Trasiedi ac ystwythder

Trasiedi ac ystwythder

Y mae John Holdsworth yn cofio gwasanaeth emosiynol ac anarferol yn Hong Kong i goffau y Cymry bu farw mewn rhyfel

Yr oedd yn olygfa annisgwyl, ac mewn ffordd emosiynol i weld baner y Ddraig Goch yn hedfan o bolyn tu allan i adeilad y Llywodraeth yn Hong Kong. Dwyf fi ddim yn meddwl y byddai’n digwydd nawr, ond yr oedd hyn yn 2009 tra mod i ar gyfnod sabathol yn y Coleg Diwinyddol yn Hong Kong ac yn lleoliad mwyaf anghyffredin i Wasanaeth Coffa i mi fod yn rhan ohono erioed.

Nid ym mis Tachwedd oedd hyn, ond ar Ddydd Gŵyl Ddewi, gan bod Coffau’r Cymry fu farw mewn rhyfeloedd yn Hong Kong yn cydfynd â dathliadau alltudion eraill, yn cynnwys cinio blynyddol gyda siaradwr Cymraeg gwâdd enwog. Y flwyddyn honno, Clive Rowlands oedd hwnnw, ac fe fynychodd y gwasanaeth gyda thyrfa fechan o drigolion a gwesteion. Arweiniwyd y gwasanaeth dwyieithog gan Gaplan y Genhadaeth i Forwyr, a hanai o Ddinbych y Pysgod.

Battle of of Hong Kong 1

Taniwyd fy niddordeb i mewn hanes Hong Kong yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Dysgais bod y stori leol yn dweud bod Prydain wedi mwy neu lai gadael Hong Kong i wynebu ei thynged. Dechreuodd Brwydr Hong Kong yr un diwrnod ag y goresgynwyd Pearl Harbour gan Siapan; a gorffennodd pan ildiwyd i Siapan amser Nadolig 1941. Yr oedd llawer o garcharorion rhyfel a rhai a elwid yn elynion yn Hong Kong ac fe’u carcharwyd mewn gwersylloedd caethiwo, yn cynnwys un yn Stanley ar ynys Hong Kong. Y mae’n dal yn garchar hyd heddiw.

Siaradais â Chaplan Anglicanaidd yn Stanley, yn fab i offeiriad o Sir Fynwy, a disgrifiodd sut yr oedd Stanley fwy neu lai yr olaf i ildio. Ymysg y rheiny a garcharwyd yn ddiweddarach yr oedd swyddog ifanc o Gymro, a elwid yn y gwersyll fel ‘Bill’ a ddaeth yn grydd y gwersyll, yn creu sgidiau’n glyfar gan ddefnyddio unrhyw beth a ddaeth i law, fel nad oedd gwragedd a phlant yn enwedig yn gorfod mynd yn droednoeth. Yr ydym yn ei adnabod yn well fel 3ydd Barwn Merthyr o Gastell Hean yn Saundersfoot. Mae’r byd yn fach, ac y mae Coffau yn aml yn ein hatgoffa o hyn. Criw bach, miloedd o filltiroedd o gartre yn cysylltu digwyddiadau o’r gorffennol a’r presennol, mewn cyd-destun o fyfyrio am drasiedi a buddugoliaeth yr ysbryd dynol.

© Wikimedia Commons