Hafan Pobl Dewi Cofio yn gyfrwng trawsnewid

Cofio yn gyfrwng trawsnewid

Gall cofio fod yn boenus, medd Lyn Dafis, ond gall peidio â chofio achosi mwy fyth o boen. Dyn nin cydnabod hynny fel unigolion a chymunedau oherwydd pan wrthodir cofio swyddogol, bydd pobl yn creu eu ffordd eu hunain o gofio.

Cofiwch Dyrweryn P G Brown Wikimedia CC BY-SA 4

Dros y flwyddyn ddiwethaf mae’r geiriau ‘Cofiwch Dryweryn’ wedi ailymddangos mewn paent ar waliau ledled Cymru. Fe wnaethant ymddangos gyntaf yn y 1960au pan gafodd Cwm Tryweryn ei foddi a phan orfodwyd cymuned Gymraeg i symud o’i chynefin. Efallai bod eu hailymddangosiad yn awgrymu bod rhai’n gobeithio bydd cofio’r golled a fu yn grymuso cymunedau Cymraeg a gwledig heddiw yn eu brwydr dros oroesi.

Mewn rhyfeloedd mae tanseilio bwriadol ar allu pobl a chymunedau i gofio yn arf cyffredin. Byd papurau adnabod unigolion yn cael eu cymryd oddi arnyn nhw cyffredin. Bydd pobl yn ‘diflannu’. Caiff llyfrgelloedd eu llosgi a'u bomio. Bydd safleoedd hanesyddol a diwylliannol yn cael eu dinistrio. O gael eu trechu, caiff pobl a lleoedd eu hailenwi, ceisir dileu gwahaniaethau diwylliant ac iaith, a gwaharddir arferion crefyddol. Mae'r gallu i gofio yn un peth ym mywydau pobl sy'n rhoi rhyw fath o sicrwydd iddynt yng nghanol digwyddiadau ysgytwol o’r fath, ac mae'r trechwyr yn gwybod bod yn rhaid eu dileu os ydyn nhw am gadw rheolaeth.

Shoe memorial Alberta Canada - Mack Male CC BY SA 2

Efallai mai un o’r enghreifftiau tristaf o’r ymgais i atal pobol rhag cofio sydd wedi dod i’r amlwg yn ddiweddar yw beddau dienw cannoedd o blant brodorol mewn cyn-ysgolion preswyl yng Nghanada. Anfonwyd plant brodorol i’r ysgolion hyn er mwyn eu dysgu i anghofio eu hanes, eu diwylliant a’u hieithoedd. Wrth wneud hyn roedd y pethau oedd eu hangen arnyn nhw i gofio ac i ddeall pwy oedden nhw yn cael eu tynnu’n llwyr. A’r cywilydd i ni yw gwybod mai enwadau Cristnogol oedd yn rhedeg yr ysgolion hyn ar ran gwladwriaeth Canada.

Yr ymateb i'r darganfyddiadau arswydus hyn oedd creu cofebau digymell wrth osod esgidiau o flaen adeiladau'r llywodraeth. Cofio oedd y cam cyntaf wrth ddod i delerau â'r boen roedd cymunedau a phobl yn dal i'w dioddef. Roedd cofio yn weledol fel hyn hefyd yn fodd i wneud i'r rhai oedd yn cael budd o anghofio wynebu eu cyfrifoldeb.

Rhaid i gofio fod yn gyfrwng adferu – cam ar hyd y llwybr o wneud pethau’n iawn. Dylen ni gofio am y gorffennol fel ffordd o’i brynu’n ôl a dod yn gyfrwng adnewyddu ac iacháu, ac arwain at fywyd a phwrpas newydd.