Hafan Pobl Dewi Eglwys Mihangel Sant, Eglwys-fach

Eglwys Mihangel Sant, Eglwys-fach

St Michael's Eglwysfach Ext 1.jpg

Mae Eglwys Mihangel Sant mwn lleoliad perffaith ar lwybr y gorllewin, ac mae Alison Swanson yn disgrifio Little Gem y rhifyn hwn

Wrth deithio ar hyd yr A487 rhwng Aberystwyth a Machynlleth, fe welwch Eglwys Mihangel Sant ar ochr y ffordd. Hon yw’r eglwys fwyaf gogleddol yn esgobaeth Tyddewi. Cofrestrwyd yr adeilad fel un Gradd II* fel enghraifft brin o arddull Gothig Tuduraidd o ddechrau'r 19eg ganrif. Roedd yr eglwys wreiddiol yn gysylltiedig â chwedl am Edwin, brenin Northumberland yn y chweched ganrif, a ddaeth ar daith ysbeilio i'r rhan hon o Ynys Prydain. Wedi llwyddiant mewn brwydr yn agos at yr hyn sydd bellach yn Llanfihangel Genau’r-glyn, dywedir iddo sefydlu capel yn Eglwys-fach. Yr enw ar yr adeilad hwnnw yn dyddio o 1623 oedd Llanfihangel Capel Edwin. Mae porth cain y fynwent yn dal i sefyll ond does dim olion adeiladau blaenorol. Yn 1833, dymchwelwyd ac ailadeiladwyd yr eglwys wedi'i chysegru ar enw Mihangel Sant. Cafodd ei chynllunio gan George Clinton a'i hadeiladu ar gost o £500 yn null “blwch pregethu” gan ychwanegu cangell ym 1914.

Roedd R S Thomas, y bardd Cymreig ag iddo enw yn rhyngwladol, yn ficer yn Eglwys-fach rhwng 1955 a 1967. Mae ei waith yn adlewyrchu'r ardal. Fel unigolyn llym oedd wedi teithio’n eang, penderfynodd yntau a'i wraig o arlunydd wneud yr eglwys yn fwy dramatig trwy gael gwared ar yr holl blaciau oedd ar y waliau, peintio'r seddau yn ddu bitsh a gosod dwy goron haearn crog mawr yn yr adeilad. Mae hyn yn creu awyrgylch unigryw i'r adeilad, sydd fel arfer ar agor bob dydd [gwiriwch hwn] fel rhan o lwybr ymwelwyr Llefydd Llonydd (www.peaceful-places.com). Ceir arddangosfa ar fywyd a gwaith R S Thomas yng nghefn yr eglwys.

St Michael's Eglwysfach Ext 2

St Michael's Eglwysfach Interior 2

Mae'r fynwent y tu allan yn hafan i fywyd gwyllt ac mae'n cynnwys Ffynnon Non (Non oedd mam ein nawddsant) sydd newydd ei hadfer. Dywedir bod gan y dŵr briodweddau iachusol, yn arbennig ar gyfer gwynie neu gryd cymalau. Gerllaw mae gwarchodfa natur RSPB, sy'n noddfa nythu i weilch y pysgod, ac sy'n edrych dros orsaf reilffordd Cyffordd Dyfi.

Trefnodd a chynhaliodd Eglwys-fach bumed Ŵyl Lenyddol R S Thomas fis Medi 2019, gyda chyfraniad gan y Gwir Barchedig Ddr Barry Morgan. Mae dathliad arall o'r fath yn yr arfaeth ar gyfer Medi 2022, ac mae Rowan Williams, cyn Archesgob Cymru a Chaergaint, wedi addo dod i’r digwyddiad hwnnw, yn amodol ar yr amgylchiadau ar y pryd.

Cod post Eglwys Mihangel Sant yw SY20 8SX. Ceir manylion pellach gan alisonswanson@hotmail.com. Gwefan yr eglwys yw http://www.eglwysfach.co.uk.